Szkoła Podstawowa w Zbąszynku została zorganizowana już w 1945 r., by w kolejnych latach przekształcić się w pełną szkołę 7-klasową^[1]. Już 22 maja 1945 roku dzięki staraniom pierwszej kierowniczki szkoły Wandy Dec^[2] (przedwojennej nauczycielki) 42 uczniów rozpoczęło naukę jeszcze w 1945 roku. W przedwojennej szkole funkcjonował wówczas szpital wojskowy^[3], dlatego naukę rozpoczęto w budynku przy ul. Długiej (dawne przedszkole)^[4]. Budynek był własnością kościoła, co nie do końca podobało się nowym władzom, a dodatkowo nie spełniał warunków spokojnego nauczania. Kiedy więc tylko szpital wojskowy opuścił Zbąszynek w okresie letnim, siłami społecznymi przystosowano lokal do użytku i we wrześniu tego roku szkołę przeniesiono do budynku przy Placu Wolności 1. Dzięki napływowi osób repatriowanych, do Zbąszynka przybyły też nowe nauczycielki, powiększając grono pedagogiczne. Były to Maria Szydzik z domu Szymańska i Helena Szymańska (siostry) oraz Helena Kołtuniec^[5]. 1 września liczba uczniów wzrosła już do 245. Szkoła miała już zatem profil siedmioklasowej szkoły powszechnej. Powołano Komitet Rodzicielski, którego prezesem został Zygmunt Straburzyński. Nowym kierownikiem szkoły została pani Maria Szydzik (do 31 sierpnia 1952 roku – przeniosła się do Świebodzina jako nauczycielka polskiego w szkole tzw. 11-latce), która także wchodziła w skład komisji oświatowej MRN^[6]. Po niej funkcję tę objął wieloletni nauczyciel Bolesław Marut (do 28 II 1954r.)^[7]. Pierwszymi nauczycielami byli: Helena Czajkowska nauczanie początkowe, Wanda Dec-Konon, Władysław Jermaczek nauczyciel rysunku i organista, Bronisław Majkowski, Anna Marut, Bolesław Marut, Stefania Mosiewicz i Helena Szymańska^[8]. Nauka trwała do późnych godzin wieczornych. Z uwagi na braki w nauczaniu w okresie wojennym stworzono grupy wyrównujące i tok nauki przyspieszający ukończenie szkoły dla dzieci w przedziale wieku 15-17 lat. Jak wielu innych nauczyciele wówczas byli idealistami. W 1945 roku nie było jeszcze funduszy na oświatę. Nauczyciele otrzymali pierwsze wypłaty (niewielkie) dopiero pod koniec października^[9]. Mimo to nauka była realizowana. Zapewne radzono sobie tak jak i w pozostałych miejscowościach ziem odzyskanych. Wzajemna pomoc sąsiedzka, wymiana produktów spożywczych i płodów rolnych, które często zastępowały też walutę. Pamiętać należy też że podejście do samej nauki w szkole było inne. Większości pionierów widziała w  nauce szkolnej szansę dla ich dzieci na lepsze życie. Szanowano nauczycieli, zapraszano ich czasami do domów, strofowano dzieci za złe zachowanie w szkole, a czasami ofiarowywano nauczycielom jakieś drobne ofiary w postaci jajek, chleba, mleka czy warzyw i owoców.

[1] APZG, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zbąszynku nr 89/2060, Protokoły z sesji MRN 1955, sygn. 4, s. 191.

[2] Wanda Dec była przedwojenną nauczycielką z woj. lwowskiego, która przybyła do Zbąszynka jednym z pierwszych transportów. A. Worobiec, Zbąszynek…, s. 68.

[3] A. Worobiec, Zbąszynek…, s. 69.

[4] Region Kozła wczoraj i dziś. Wiadomości o historii, kulturze i oświacie, red. K. Krzywak, [Dąbrówka Wielkopolska] 2019, s. 80.

[5] Helena Szymańska, Maria Szydzik (często wymieniana w dokumentach jako Maria Szydzikowa)  i Helena Kołtuniec były przedwojennymi nauczycielkami. Przybyły do Zbąszynka transportem z Ostroga nad Horyniem. A. Worobiec, Zbąszynek…, s. 68; Region Kozła wczoraj i dziś. Wiadomości o historii, kulturze i oświacie, red. K. Krzywak, [Dąbrówka Wielkopolska] 2019, s. 94.

[6] APZG, Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Zbąszynku nr 2234, sygn. 2, s. 7.

[7] Bolesław Marut urodził się w Ameryce, a do Polski przybył z matką w roku 1921. Był przedwojennym nauczycielem, ukończył Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Bydgoszczy. W czasie wojny pracował jako pomocnik w młynie. W latach 1944-1945 służył w Wojsku Polskim, by po wojnie czynnie uczestniczyć w organizacji oświaty w Zbąszynku. Był kierownikiem szkoły w latach 1952-1954 oraz 1959-1973. Patrz: APZG, Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Zbąszynku nr 2234, sygn. 8, s. 19-20 oraz sygn. 1, s. 12; patrz też Region Kozła wczoraj i dziś. Wiadomości o historii, kulturze i oświacie, red. K. Krzywak, [Dąbrówka Wielkopolska] 2019, s. 81, oraz A. Worobiec, Zbąszynek…, s. 96-97

[8] J. Ganecki, Rozwój oświaty w Zbąszynku – dzieje szkoły podstawowej, Szkice Nadobrzańskie nr 1(4), 1998, s. 29.

[9] A. Worobiec, Zbaszynek…, s. 95.

źródło: Zbąszynek. Historia miasta i jego mieszkańców, 2025 r.

foto: Pierwsze historyczne zdjęcie na zakończenie roku szkolnego 1945/1946, archiwum prywatne Teresa Kutzman,