W maju 1945 roku, decyzją Starostwa Powiatowego w Międzyrzeczu, dawna niemiecka placówka celna została uznana za miasto. Nowy Zbąszyń wyodrębniono z obszaru Distriktsamt Kusten – Obwód Kosieczyn. Początkowo miasto funkcjonowało pod nazwą Nowy Zbąszyń, a od 1946 r., zgodnie z rozporządzeniem ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. 1946 nr 142 poz. 262) nadano mu nazwę Zbąszynek.

Działalność Zarządu Miejskiego w pierwszym okresie powojennym musiała skupić się na zabezpieczeniu mienia państwowego, organizowaniu szkolnictwa oraz organizacją procesu przesiedleńczego. Organizowano dożywianie, zajmowanie domów i tworzono podstawy gospodarki komunalnej. Materiały archiwalne z pierwszych lat działalności są przechowywane w Archiwum Państwowym w Zielonej Górze. Autor opracowania tego zespołu słusznie wyliczył we wstępie^[1]: „W 1945 roku na majątek miasta składały się: gmach Zarządu Miejskiego, Dom Ubogich, gmach Szkoły Powszechnej, gmach przy ulicy Wojska Polskiego 39, piekarnia przy ulicy Kasprowicza 6, remiza strażacka, rzeźnia miejska, gmach przy ulicy Długiej 13, boisko sportowe przy ulicy Warszawskiej oraz dom kolejarza. W 1946 r. działalność Zarządu Miejskiego w Zbąszynku opierała się o następujące działy: 1. Sprawy ogólno-administracyjne: były załatwiane bezpośrednio przez burmistrza; 2. Urząd Stanu Cywilnego: sprawy były załatwiane bezpośrednio przez burmistrza (z wyłączeniem niektórych spraw załatwianych przez Biuro Ewidencji i Ruchu Ludności). Wyszczególniano następujący podział: sprawy urodzeń, sprawy zawieranych małżeństw, sprawy zgonów; 3. Biuro Ewidencji i Ruchu Ludności: prowadzono księgi Ewidencji Ruchu Ludności, rejestracji rowerów, podręczną bibliotekę oraz niektóre sprawy dotyczące kompetencji Urzędu Stanu Cywilnego. W biurze prowadzono także kasę, w której pobierano opłaty z tytułu wydawanych kart rowerowych, zaświadczeń i druków; 4. Referat Wojskowy, w którym załatwiano sprawy dotyczące bezpieczeństwa i porządku publicznego, przysposobienia wojskowego, hodowli zwierząt pociągowych i zabezpieczenia środków przewozowych, budownictwa, aprowizacji i walki z drożyzną, rolnictwa, weterynarii i hodowli zwierząt oraz spraw sanitarno-porządkowych; 5. Sprawy aprowizacji i gospodarcze: załatwiane przez różnych urzędników; 6. Sprawy podatkowo-kasowe, sprawy załatwiane przez rachmistrza i personel pomocniczy. Zarządowi Miejskiemu w Zbąszynku podlegały również przedsiębiorstwa miejskie, tj. rzeźnia miejska i Zakład Oczyszczania Miasta. Zarządy mogły być rozwiązane przez radę narodową wyższego stopnia. Początkowo w mieście funkcjonowała tylko władza wykonawcza. Z inicjatywą powstania rad narodowych wychodziły władze wyższe. Zadanie tworzenia tymczasowych rad narodowych powierzono pełnomocnikom obwodowym. Rady opierały swoją działalność na Ustawie z dnia 11 września 1944 r. (O organizacji i zakresie działania rad narodowych) oraz Dekrecie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 23 listopada 1944 r. (O organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego) Z uwagi na panującą ówcześnie sytuację społeczno-polityczną ukonstytuowanie się Miejskiej Rady Narodowej w Zbąszynku poprzedzało zebranie międzypartyjne, podczas którego ustalono skład pierwszej rady. W ustaleniach brali udział przedstawiciele Polskiej Partii Socjalistycznej, Polskiej Partii Robotniczej, Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego. Nie jest znana dokładna data ukonstytuowania się Miejskiej Rady Narodowej w Zbąszynku. Powołanie Miejskiej Rady w Zbąszynku należy datować na okres od lutego do czerwca 1946 roku. Świadczy o tym fakt, że 1 lutego ukonstytuowano Powiatową Radę Narodową w Międzyrzeczu, a w czerwcu Miejska Rada Narodowa w Zbąszynku wymieniana jest już w dokumentach Międzypartyjnej Komisji Porozumiewawczej w Międzyrzeczu. Miejska Rada Narodowa w Zbąszynku składała się w różnych okresach z 12 do 16 członków. Podobnie jak w innych miastach w jej skład wchodzili działacze następujących partii (po dwóch członków z każdego ugrupowania): Polskiej Partii Socjalistycznej, Polskiej Partii Robotniczej, Stronnictwa Ludowego, Polskiego Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Pracy oraz Stronnictwa Demokratycznego. Należy przy tym zaznaczyć, że przybyłe do Zbąszynka środowisko kolejarzy w zdecydowanej większości identyfikowało się z Polską Partią Robotniczą i Polską Partią Socjalistyczną, co odzwierciedlało się także w składzie Miejskiej Rady Narodowej. Rada wybierała ze swego grona prezydium, składające się z przewodniczącego, jego zastępcy i 3 członków, które obradowało w przerwach między posiedzeniami. Nowych członków przyjmowano na zasadzie dokooptowania. Miejska Rada Narodowa w Zbąszynku podlegała Powiatowej Radzie Narodowej w Międzyrzeczu, której cyklicznie składała sprawozdania ze swojej działalności oraz odpisy protokołów posiedzeń rady. Przy radach działały komisje odpowiednie do grupy spraw realizowanych przez samorząd miejski.[2] Do kompetencji Miejskich Rad Narodowych należało głównie planowanie działalności publicznej, powoływanie oraz kontrola działalności organów wykonawczych, zawieranie umów.

Pierwszym znanym nam Przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej był Józef Majchrzak (późniejszy sekretarz), który 3 listopada 1946 roku przeprowadził wybory do Miejskiej Komisji Obywatelskiej Daniny Narodowej. W jej skład weszli pierwsi mieszkańcy Zbąszynka: Franciszek Wajss – rzeźnik, Stanisław Bręk – piekarz, Antoni Wudarski (p.o. burmistrza), Franciszek Cichocki (restaurator), Franciszek Rozwadowski (kupiec) Franciszek Woźny (rzeźnik), Piotr Poznański (restaurator), Joanna Stawicka (kupiec)^[3].

Pierwszym burmistrzem został Tomasz Winklarz (przedwojenny pracownik ubezpieczeń społecznych) pełniący funkcję do 30 września 1945 roku, a po nim Władysław Jokiel (w przerwie pomiędzy nominacjami obowiązki pełnił sekretarz Zarządu Bolesław Wikarski – 1.07.1945-24.6.1946)^[4].

[1] A. Prokopowicz, Wstęp do zespołu Miejska Rada Narodowa i Zarząd miejski w Zbąszynku – Archiwum Państwowe w Zielonej Górze, zespół nr 89/2234.

[2] W przypadku Zbąszynka utworzono następujące komisje radzieckie: Komisja Kontroli Społecznej, Komisja Finansowo-Budżetowa, Komisja Opieki Społecznej, Komisja Oświatowa, Komisja Lokalowa, Komisja Drogowa, Komisja Ochrony Roślin. Społeczna Komisja Kontroli Cen, Komisja Planowania, Komisja Opiniodawcza, Komisja Szacunkowa, Komisja Sanitarna, Komisja Gospodarcza, Komisja Pożarowa, Komisja Budowlana, Komisja Biblioteczna. Każda komisja składała się z przewodniczącego oraz 2 członków.

[3] APZG, Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Zbąszynku nr 2234, sygn. 1, s. 1.

[4] AUMZ, Akta osobowe Tomasz Winklarz, s. 5; Sprawy osobowe członków organów Gminy 1948, s. 17.

źródło: Zbąszynek. Historia miasta i jego mieszkańców, 2025 r.

foto: wzór pieczątki, archiwum prywatne Edwarda Baranowskiego, 1945